از فراموشی تا جاودانگی؛ چگونه منصور نریمان ساز «بربط» را به ایران بازگرداند؟ | جزئیات
منصور نریمان مسیری منحصربهفرد را برای احیای ساز عود طی کرد. او سازی را که سالها در ایران بیگانه و «عربی» تلقی میشد، بازتعریف کرد و به همین دلیل لقب «پدر عود ایران» را از آن خود کرد؛ هرچند واقعیتِ تاثیرگذاری او فراتر از این عناوین ژورنالیستی است.
شاگردی مکاتبهای در محضر اساتید بزرگ
منصور نریمان احیاگر بربط، شاگرد غیرمستقیم دو اسطوره نامدار موسیقی ایرانی و عربی بود. او پس از فراگیری سهتار و تارباس نزد پدر، تصمیم گرفت نوازندگی عود را به صورت جدی دنبال کند. نریمان که در مشهد با سوالات فنی بیشماری روبرو بود، نامهای به استاد روحالله خالقی، موسس هنرستان موسیقی، نوشت و نوار نوازندگی خود را برای ایشان ارسال کرد.
استاد خالقی با دیدن استعداد او، دعوتش کرد به تهران بیاید، اما به دلیل محدودیتهای خانوادگی، نریمان به صورت مکاتبهای شاگرد ایشان شد. خالقی از طریق تلفن و نامه، نکاتی در زمینه نتنویسی و رفع مشکلات ساز را به او میآموخت. این رابطه تا جایی پیش رفت که نریمان بعدها در همان هنرستانی که خالقی بنا کرده بود، به تدریس دعوت شد.
پیوند با اسطوره نیل؛ مکاتبه با محمد عبدالوهاب
نریمان علاوه بر اساتید ایرانی، شاگرد غیرمستقیم محمد عبدالوهاب (۱۹۰۲-۱۹۹۱)، آهنگساز و خواننده افسانهای مصر نیز بود. او که از طریق رادیو قاهره شیفته صدای عود شده بود، سوالات فنی خود را در نامهای برای عبدالوهاب فرستاد.
پاسخ استاد مصری، تاییدی بر نبوغ نریمان بود؛ عبدالوهاب در نامهای کتبی، نظریات فنی نریمان درباره کوک عود را دقیقا منطبق بر شیوههای صحیح دانست. این تاییدیه بینالمللی، اعتمادبهنفس لازم را به نریمان داد تا «لهجه ایرانی» را در نوازندگی عود تثبیت کند.
خلاقیت در بنبست امکانات؛ از مشهد تا ابداعات نوجوانی
اسکندر ابراهیمی زنجانی (منصور نریمان) متولد ۲۰ اسفند ۱۳۱۴ در مشهد، در فضایی مذهبی اما خانوادهای هنردوست رشد کرد. او در نوجوانی شیفته صدای بم شد، اما در مشهدِ آن زمان، نه ساز عودی یافت میشد و نه سازندهای وجود داشت.
نریمان با ابتکاری خلاقانه، سیمهای ساز «تارباس» را با سیمهای بمتر تعویض کرد تا صدایی شبیه به عود تولید کند. او با گوش سپردن به رادیوهای کشورهای همسایه، شیوه نوازندگی را به صورت خودآموخته تمرین کرد. پدرش نیز با تعیین جوایز و ایجاد فضایی شاعرانه بر پشتبام خانه در شبهای رمضان، مشوق اصلی او در یادگیری ردیف بود.
تثبیت ردیف ایرانی بر ساز عود
استاد نریمان با همراهی و همفکری اساتیدی چون احمد عبادی، ردیف موسیقی ایرانی را بر این ساز که پیشتر صرفاً عربینواز بود، پیاده کرد. او در این باره میگفت:
نوازنده عود و بربط چندان زیاد نبودند اما همین مقدار کم هم، همه مشتاقانه به سبک عربی بر ساز عود زخمه میزدند که هیچ مطابق میل من نبود.
او راهی را در پیش گرفت که به تعبیر خودش، همسنگ حرکت حسین تهرانی در تنبک و مرتضیخان محجوبی در پیانو بود. قطعه مشهور «لالایی» او که برای دخترش سهیلا ساخته بود، سالها تیتراژ برنامه «قصه شب» رادیو بود و بخشی از حافظه شنیداری ایرانیان شد.
احیای بربط در بستر آموزش و میراث کلاسهای درس
در سال ۱۳۴۱، نریمان به دعوت علی رهبری، تدریس تخصصی عود را در هنرستان موسیقی آغاز کرد. او با استناد به منابع تاریخی ثابت کرد که این ساز همان «بربط» ایرانی است. نریمان با تالیف کتابهای مرجعی همچون «شیوه بربتنوازی» و «ردیف موسیقی ایرانی برای بربط»، اولین متد آموزشی مکتوب را بنیان نهاد.
شاگردان برجستهای همچون محمد فیروزی، حسین بهروزینیا، ارسلان کامکار و نگار بوبان از دل مکتب او بیرون آمدند. منصور نریمان تا پایان عمر به میراث اساتیدش وفادار ماند و با عشقی وافر از خاطراتش با روحالله خالقی یاد میکرد. امروز حضور نوازندگان عود در تمامی گروههای موسیقی ایرانی، مدیون تلاشهای مردی است که عود را دوباره ایرانی کرد.
