درگذشت ایرج خواجهامیری؛ از واکنش هنرمندان تا بدرقه آخر | جزئیات
به گزارش خبرگزاری ریتم؛ درگذشت حسین خواجهامیری، خواننده نامدار موسیقی ایران که با نام هنری «ایرج» و لقب «پهلوان آواز» شناخته میشد، میگذرد؛ هنرمندی که چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ پس از دورهای بیماری در ۹۴ سالگی از دنیا رفت. واکنشها به درگذشت ایرج خواجهامیری در روزهای گذشته از پیام خانواده و چهرههای سرشناس موسیقی تا هنرمندان سینما و مدیران فرهنگی ادامه داشته و مراسم وداع و خاکسپاری او نیز با حضور گسترده هنرمندان و علاقهمندان برگزار شده است.
«پهلوان آواز»؛ صدایی که به خاطره جمعی پیوست
بعضی صداها با گذشت زمان قدیمی نمیشوند؛ تنها جای خود را در حافظه جمعی محکمتر میکنند. صدای ایرج برای بخش بزرگی از ایرانیان چنین جایگاهی دارد؛ صدایی که زمانی از رادیو وارد خانهها شد، در سالنهای سینما شنیده شد و بعدها از صفحه، نوار، آرشیوهای صوتی و رسانههای دیجیتال به نسلهای بعد رسید.
درگذشت حسین خواجهامیری تنها پایان زندگی یکی از خوانندگان پیشکسوت موسیقی ایران نبود. مرور واکنشهای گسترده پس از مرگ او نشان میدهد نام ایرج برای چند نسل از هنرمندان و مخاطبان، با بخشی مهم از تاریخ آواز، موسیقی دستگاهی، رادیو و حتی سینمای ایران گره خورده است.
ایرج از خوانندگانی بود که صدایش به محض شنیدهشدن قابل تشخیص بود؛ صدایی پرقدرت، شفاف، خوشکوک و دارای وسعت صوتی چشمگیر که در کنار تحریرهای شخصی و توانایی ویژه در اوجخوانی، هویت مستقلی به آواز او بخشیده بود.
او تنها خوانندهای برای مخاطبان تخصصی موسیقی دستگاهی نبود. ایرج توانست میان موسیقی جدی و سلیقه عمومی جامعه پلی ایجاد کند و همین ویژگی سبب شد صدای او از برنامه «گلها» تا سینما و ترانههای عامهپسند، وارد زندگی روزمره مردم شود.
ایرج که بود؟ از خالدآباد نطنز تا تاریخ آواز ایران
حسین خواجهامیری ۱۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز از توابع استان اصفهان متولد شد. او فعالیت حرفهای خود را از دهه ۱۳۳۰ آغاز کرد و طی چند دهه، به یکی از شاخصترین چهرههای موسیقی دستگاهی و آواز معاصر ایران تبدیل شد.
صدای پرقدرت، وسعت صوتی کمنظیر، تسلط بر ردیف موسیقی ایرانی، توانایی اجرای تحریرهای متنوع و قدرت اوجخوانی از جمله ویژگیهایی بود که در طول سالها نام ایرج را در میان خوانندگان صاحبسبک تثبیت کرد.
خواجهامیری در دوران فعالیت هنری خود بیش از ۲ هزار آواز، تصنیف و ترانه در برنامهها و قالبهای مختلف اجرا کرد. حجم گسترده این آثار سبب شده است بخش مهمی از میراث صوتی او همچنان در آرشیوهای موسیقی ایران باقی بماند.
زندهیاد محمدرضا شجریان درباره جایگاه صدای ایرج گفته بود: «صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است و هر کس بخواهد در بالاترین حد حنجره صدایی را مثال بزند، میگوید صدا شبیه صدای ایرج است».
نقش برنامه «گلها» در ماندگاری صدای ایرج
بخش مهمی از فعالیت هنری ایرج در برنامه ماندگار «گلها» در رادیو ایران رقم خورد. آوازها و تصنیفهای فراوانی با صدای او در این مجموعه ضبط شد که بسیاری از آنها همچنان در میان دوستداران آواز ایرانی شنیده میشوند.
حضور در «گلها» این فرصت را برای ایرج فراهم کرد تا در کنار برجستهترین آهنگسازان، نوازندگان و موسیقیدانان زمان خود قرار گیرد. مجموعه این همکاریها بخش قابل توجهی از میراث موسیقی کلاسیک و دستگاهی ایران را شکل داده است.
ایرج همچنین در سالهای پیش از انقلاب به عنوان خواننده در شماری از فیلمهای سینمای ایران حضور داشت. بسیاری از مخاطبان، صدای او را همراه با تصاویر فیلمهای آن دوره شنیدند و همین حضور سینمایی دامنه شهرتش را به شکل چشمگیری افزایش داد.
برای گروهی از تماشاگران، صدای ترانههایی که بر تصاویر محمدعلی فردین شنیده میشد حتی با صدای خود این بازیگر اشتباه گرفته میشد؛ موضوعی که بعدها بارها از سوی موسیقیدانان و کارشناسان مورد اشاره قرار گرفت.
همکاری ایرج با بزرگان موسیقی ایران
خواجهامیری در طول سالهای فعالیت خود با جمعی از نامدارترین آهنگسازان و نوازندگان ایران همکاری داشت. علی تجویدی، همایون خرم، پرویز یاحقی، حبیبالله بدیعی، حسن کسایی و جلیل شهناز از جمله این چهرهها بودند.
فرهنگ شریف، احمد عبادی، جواد معروفی، اسدالله ملک و فضلالله توکل نیز از دیگر هنرمندانی هستند که نامشان در کارنامه همکاریهای ایرج دیده میشود.
همراهی صدای ایرج با نوازندگان و آهنگسازانی از این نسل، سبب شد آثار فراوانی با ترکیبی از آواز، شعر و نوازندگی برجسته ثبت شود؛ آثاری که امروز بخشی از گنجینه شنیداری موسیقی ایران به شمار میروند.
از «گلریزان» تا «پیراهن صورتی»؛ آثار ماندگار ایرج
از جمله آثار شناختهشده ایرج میتوان به «گلریزان»، «افسونساز»، «شمع شبافروز»، «زمزمه چوپان» و «محو تماشا» اشاره کرد؛ آثاری که در کنار صدها اجرای او در برنامه «گلها»، همچنان میان علاقهمندان موسیقی ایرانی شنیده میشوند.
ترانههایی مانند «پیراهن صورتی» و «من یه پرندم» نیز بخش دیگری از خاطره عمومی مخاطبان با صدای او را شکل دادهاند. این آثار حتی سالها پس از نخستین اجرا، برای بسیاری از شنوندگان همچنان آشنا و خاطرهانگیزند.
یکی از عوامل ماندگاری ایرج همین تنوع بود. مخاطب میتوانست او را در یک اجرای جدی دستگاهی بشنود و کمی بعد صدایش را در یک ترانه سینمایی یا اثری با مخاطب عام دنبال کند.
این گستره کاری سبب شد نام ایرج محدود به محافل تخصصی آواز نماند و به بخشی از فرهنگ عمومی موسیقی ایران تبدیل شود.
فعالیت ایرج در سالهای پایانی زندگی
با وجود فاصله گرفتن ایرج از دوران اوج فعالیتهای گسترده، نام او در سالهای پایانی زندگی همچنان در فضای موسیقی ایران حضور داشت. بازنشر آثار قدیمی، بزرگداشتها، آثار مشترک و پروژههای تازه، بار دیگر توجه نسلهای جدید را به صدای او جلب کرد.
قطعه «دنیا دو روزه» ۱۸ دی ۱۴۰۳ با ترانهای از شریف توکلی، آهنگسازی و تنظیم بهنام خدارحمی و خوانندگی استاد ایرج تولید و به عنوان هدیه زادروز این خواننده پیشکسوت منتشر شد.
موزیکویدئوی «آرام جان» نیز آبان ۱۴۰۳ با شعری از محمدرضا یار، آهنگسازی ابوالفضل صادقینژاد و خوانندگی مشترک حسین خواجهامیری و سالار عقیلی منتشر شد.
همچنین کتاب «ایرج» نوشته بهنام خدارحمی با نگاهی تازه و تحلیلی، صدای منحصربهفرد و جایگاه فرهنگی حسین خواجهامیری در تاریخ موسیقی ایران را مورد بررسی قرار داد.
خانه موسیقی ایران نیز در بیستمین مراسم «شب موسیقی» که در سال ۱۴۰۳ برگزار شد، از ایرج به پاس سالها فعالیت و حضور تأثیرگذار در عرصه موسیقی و آواز ایران تقدیر کرد.
موج واکنشها به درگذشت ایرج خواجهامیری
در روزهای پس از درگذشت ایرج، جمع بزرگی از هنرمندان حوزه موسیقی، سینما و تئاتر و همچنین مدیران فرهنگی، با انتشار تصاویر، ویدئوها و دلنوشتههای مختلف از او یاد کردند.
بخش قابل توجهی از این پیامها بر سه ویژگی مشترک تأکید داشت؛ قدرت کمنظیر صدای ایرج، جایگاه او در تاریخ آواز ایران و حضور صدایش در حافظه چند نسل از مردم.
صفحه زندهیاد ایرج خواجهامیری نیز با انتشار خبر درگذشت او و ویدئویی از آوازخوانی این هنرمند نوشت: «پهلوان آواز ایران به جاودانگی پیوست»
در این ویدئو، ایرج قطعهای با مضمون «هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق/ثبت است بر جَریده عالم دوامِ ما» را اجرا میکند.
احسان خواجهامیری؛ «پهلوان آواز ایران از بین ما رفت»
احسان خواجهامیری، خواننده موسیقی پاپ و فرزند زندهیاد حسین خواجهامیری، در نخستین واکنش کوتاه خود به درگذشت پدرش نوشت: «پهلوان آواز ایران از بین ما رفت.»
این جمله کوتاه در ساعات و روزهای پس از درگذشت ایرج به یکی از پرتکرارترین عبارات رسانهها و کاربران درباره این هنرمند تبدیل شد.
حسین علیشاپور؛ «ایرج نمیمیرد»
حسین علیشاپور، خواننده موسیقی ایرانی، در پیامی نوشت: «ایرج نمیمیرد. همان گونه که آنان که یادگارهای برجسته دنیاساز از خود برجای میگذارند نمیمیرند و تاریخ همیشه به نیکی از آنها یاد خواهد کرد.
آن سطوت و صلابت و سرخوشی کجا از یاد میرود؟ مردی که حنجره و وجودش صد مرغ خوشخوان را به میهمانی آورده بود اکنون دیگر در میان ما نیست. اما او اکنون بخشی مهم و بزرگ از تاریخ موسیقی اصیل ایرانی است.
درگذشت استاد حسین خواجهامیری را به همه علاقهمندان هنر و موسیقی ایران و به خانواده محترمشان تسلیت میگویم. صدای آسمانی و بینظیر ایرج تا درازنای تاریخ این سرزمین میهمان دلهای عاشقان باقی خواهد ماند.»
علیرضا قربانی؛ «یگانه خواندی و یگانه ماندی»
علیرضا قربانی، خواننده موسیقی سنتی و تلفیقی، با انتشار تصویری از زندهیاد خواجهامیری نوشت: «برای تو، ای یگانهٔ آواز ایران؛ که یگانه خواندی و یگانه ماندی و نامت بر تارک هنر این سرزمین جاودانه شد.»
او در ادامه پیام خود نوشت: «پهلوان بی بدیل آوار ایران زمین، بدرود.»
سالار عقیلی؛ نغمههای ایرج فراموش نمیشوند
سالار عقیلی با انتشار تصویری از خود و زندهیاد خواجهامیری نوشت: «پهلوان آواز ایران رفت. روحت شاد و یادت گرامی.»
او سپس با انتشار ویدئویی از آوازخوانی ایرج و نوازندگی سهتار خود نوشت: «متاسفانه پهلوان آواز ایران از بین ما رفت ولی نغمهها و آواهای ماندگارش هرگز از یاد مردم نخواهد رفت و جاودان خواهد ماند روحت شاد استاد بزرگ و مهربان تسلیت به جامعه هنری ایران به خصوص جامعه موسیقی.»
سالار عقیلی آبان ۱۴۰۳ نیز موزیکویدئوی «آرام جان» را با شعری از محمدرضا یار، آهنگسازی ابوالفضل صادقینژاد و خوانندگی مشترک با ایرج منتشر کرده بود.
محمد معتمدی، وحید تاج و علیرضا افتخاری در سوگ ایرج
محمد معتمدی، خواننده موسیقی سنتی، در واکنشی کوتاه نوشت: «سفرت بخیر. پهلوان بیتکرار»
وحید تاج نیز نوشت: «هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق … استاد ایرج عزیز، صدای پرصلابت و جاودانه شما تا ابد در تاریخ این سرزمین خواهد درخشید. تسلیت به خانواده و فرزندان گرامی استاد ایرج و تمامی دوستداران ایشان.»
علیرضا افتخاری، خواننده پیشکسوت موسیقی سنتی نیز با انتشار ویدئویی از آوازخوانی ایرج نوشت: «روحت شاد».
پوریا اخواص؛ «بار دیگر از قفس مرغ هزاری پرکشید»
پوریا اخواص، خواننده موسیقی ایرانی، در واکنش به این اتفاق نوشت: «بار دیگر از قفس مرغ هزاری پرکشید … روان استاد حسین خواجه امیری (ایرج) شاد و یادش گرامی.»
علی زندوکیلی؛ صدایی ماندگار در تاریخ آواز
علی زندوکیلی در پیام خود نوشت: «استاد ایرج عزیز صدایتان تا ابد در تاریخ آواز ایران ماندگار خواهد بود. تسلیت به احسان عزیز و خانواده گرامی شان.»
بابک شهرکی؛ «به پایان آمد این دفتر آواز ایرانی»
بابک شهرکی، نوازنده موسیقی ایرانی، در واکنش به درگذشت ایرج نوشت: «به پایان آمد این دفتر آواز ایرانی، حکایتی هم متاسفانه باقی نمانده.»
گرشا رضایی؛ «از همه بزرگتر بودین»
گرشا رضایی، خواننده موسیقی پاپ، در پیام خود نوشت: «شما بزرگ تر بودین؛ از همه بزرگ تر؛ سفرتون بخیر.»
مجید ناظمپور؛ آواز ایرج نتیجه صفای دل بود
مجید ناظمپور، نوازنده عود، پژوهشگر و مدرس موسیقی، در پیامی نوشت: «جهانا مپرور چو خواهی درود/ چو میبدروی پروریدن چه سود/جهانا چه بد مهر و بد گوهری/ که خود پرورانی و خود بشکری
ایرج بزرگ هم از بین ما رفت. فقط دانش و تکنیک وسیع آوازی، رنگ و وسعت صدا و شعر شناسی ایرج نبود که آواز ایرج را متمایز میکرد. این آواز آسمانی، نتیجه، صفای دل، مهربانی ،مردم دوستی ،تواضع،صداقت و بسیاری ارزشهای دیگر بود که این چنین دلربایی می کرد. تسلیت به همه عاشقان دلسوخته موسیقی»
تهمورس و سهراب پورناظری در سوگ ایرج
تهمورس پورناظری، آهنگساز و نوازنده سهتار و تنبور نوشت: «در غم درگذشت استاد ایرج، آوازخوان بزرگ همدردم با دوستداران صدای بیمانند ایشان و احسان خواجه امیری عزیز.»
سهراب پورناظری، آهنگساز و نوازنده تنبور نیز با انتشار ویدئویی از آوازخوانی خواجهامیری نوشت: «ایرج، صدای بیهمتای آواز ایران»
مصطفی راغب؛ «آواز هر روز غریبتر میشود»
مصطفی راغب، خواننده موسیقی پاپ، با یادآوری آخرین دیدار خود با ایرج نوشت: «استاد ایرج هم از بین ما پرکشیدند
و چه حیف که آواز هر روز غریب تر می شود
آخرین دیداری که داشتم با این بزرگوار در آیین تشییع استاد گلپایگانی.»
مهدی یغمایی؛ پیامی خطاب به احسان خواجهامیری
مهدی یغمایی، خواننده موسیقی پاپ، با انتشار پیامی خطاب به احسان خواجهامیری نوشت: «تسلیت عرض می کنم احسان جان؛ غم نبینی برادر، روز تولد من و دقیقا ۲۱ روز بعد از پدرم.»
بابک جهانبخش؛ «نام و صدای ماندگارش همیشه در دل مردم خواهد ماند»
بابک جهانبخش، خواننده موسیقی پاپ، خطاب به احسان خواجهامیری نوشت: «احسان عزیزم از شنیدن خبر درگذشت پدر بزرگوارت استاد ایرج خواجه امیری واقعا متاثر شدم.
می دانم هیچ کلمه ای نمی تواند سنگینی این داغ را کم کند.
استاد ایرج هنرمندی بزرگ و ریشه ای ارزشمند در موسیقی این سرزمین بود و نام و صدای ماندگارش همیشه در دل مردم خواهد ماند.»
پرویز پرستویی؛ «روحت شاد عالیجناب موسیقی معاصر»
پرویز پرستویی، بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون نوشت: «روحت شاد عالیجناب موسیقی معاصر. تسلیت به خانواده محترمش، به خصوص احسان خواجه امیری عزیز و خانواده محترم موسیقی معاصر ایران زمین روحشان شاد و یادشان همیشه گرامی.»
تهمینه میلانی و یادآوری سخن شجریان
تهمینه میلانی، نویسنده و کارگردان سینما نوشت: «به ایرج لقب «پهلوان آواز» را دادهاند و در میان طرفدارانش با این لقب شناخته میشود. زندهیاد محمدرضا شجریان درباره ایشان گفته است: «صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است و هر کس بخواهد در بالاترین حد حنجره صدایی را مثال بزند می گوید صدا شبیه صدای ایرج است». تسلیت به خانواده محترم خواجه امیری، تسلیت به جامعه هنری، تسلیت به همه دوستدارانش.»
شهره سلطانی، بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون نیز نوشت: «با صدایتان یک دنیا خاطره دارم، یادتان گرامی.»
حامد بهداد، بازیگر سینما و تئاتر نیز واکنش کوتاهی نشان داد و نوشت: «ایرج رفت.»
حسامالدین سراج؛ ایرج در قدرت صدا و تحریر بینظیر بود
حسامالدین سراج با انتشار مطلبی نوشت: «استاد ایرج (حسین خواجه امیری) پهلوان آواز ایران، امروز ٢١ مردادماه ۱۴۰۵ در ۹۴ سالگی، دارفانی را وداع گفت. استادایرج در جنس و قدرت صدا و تنوع تحریرهای خلاق که خاص خوداو بود بینظیر بود. آسمانی شدن پهلوان آواز ایران را به خانواده عزیز و محترم خواجه امیری، به هممیهنان هنردوست و جامعه هنر ایران، تسلیت عرض میکنم.»
کیهان کلهر؛ «از مؤثرترین و خلاقترین آوازخوانان ایران»
کیهان کلهر، آهنگساز و نوازنده کمانچه، با انتشار ویدئویی از آوازخوانی ایرج نوشت: «دریغ که «استاد ایرج» آوازخوانی که چند نسل از ایرانیان با صدای گرم سحرانگیز و آبشارِ تحریرهای خلاقانهاش زندگی کردند، ساعاتی پیش درگذشت.
«استاد ایرج» شاگرد مکتب صبا بود و یادگارهایی بس گرانبها و آموزنده در کنار بزرگان و اساتیدی چون عالیجنابان تجویدی، یاحقی، عبادی، کسایی، شهناز، شریف و مجد و بسیار موسیقیدانان نامی دیگر ازیشان بصورت ضبط شده بجا مانده، شُکر.
«استاد ایرج» به اذعان همکارانش در رشته آواز از مؤثرترین و خلاقترین آوازخوانان ایران بود. از طرب عارف و عامی همه در رقص آیند/ هر کجا ذکری از آن حسن خداداد رود».
سعید فرجپوری نیز نوشت: «استاد ایرج درگذشت. یاد و خاطرهاش گرامی باد.»
بابک صحرایی و خاطره برنامه «آکادمی موسیقی»
بابک صحرایی، ترانهسرا، نمایشنامهنویس و کارگردان تئاتر با انتشار تصویری از خود و حامی در کنار ایرج، از خاطره همکاری خود با او در سال ۱۳۹۳ نوشت.
او نوشت: «موسیقی ایران، امروز پهلوان آوازش را از دست داد. ایرج، به معنای حقیقی کلمه، صدایی بیجانشین بود؛ صدایی که بخشی از حافظه موسیقایی چند نسل است. رفتنش، خاموشی یکی از صداهایی است که دیگر تکرار نخواهد شد.
خاطره شیرینی از استاد ایرج دارم که امروز بیش از همیشه در ذهنم زنده شده است. سال ۱۳۹۳، برنامهای با عنوان «آکادمی موسیقی» تولید کردیم؛ برنامهای برای کشف صداهای تازه و استعدادهای جوان. ایرج، حامی و رضا صادقی اعضای هیأت داوران بودند و من هم مشاور هنری برنامه بودم. کارگردانی را خسرو ملکان بر عهده داشت و ایرج نوذری مجری برنامه بود. قرار بود در شهرهای مختلف کشور بگردیم و صداهایی را پیدا کنیم که شاید آینده موسیقی ایران را بسازند.
اما این برنامه، تنها در کرج به مرحله تولید رسید و ادامه پیدا نکرد؛ همان قسمت هم هیچگاه منتشر نشد و در آرشیو خاطرات ما باقی ماند. و از آن روزها، بیش از هر چیز، خودِ ایرج در خاطرم مانده است. او همیشه یکی از نخستین کسانی بود که به محل فیلمبرداری میرسید؛ چند ساعت پیش از آغاز برنامه، حتی زودتر از زمانی که حضورش ضرورت داشت. مردی منظم، باوقار و محترم؛ با آن کتوشلوارهای اتو کشیده، کلاه خاصش و عصایی که در دست میگرفت و به شخصیتش شکوهی کاریزماتیک میبخشید. ایرج، در قلب و خاطرات ما و آیندگان، جاودانه خواهد ماند.»
دیگر هنرمندانی که درگذشت ایرج را تسلیت گفتند
عبدالحسین مختاباد، بابک شهرکی، پوریا اخواص، محمد عبدالحسینی، علی جعفری پویان، میلاد آقایی، علیرضا افکاری، فرزاد فرزین، هاتف شرار و محسن شریفیان از جمله هنرمندانی بودند که به درگذشت این خواننده واکنش نشان دادند.
پرواز همای، مصطفی راغب، شاهرخ نجفی، محمدرضا منصوری، اشکان کمانگری، سلمان سالک، حمید غلامعلی، پویا محمدی، گرشا رضایی، امیر اثنی عشری و علی زندوکیلی نیز پیامهایی منتشر کردند.
ایرج رحمانپور، کیوان ساکت، کیخسرو پورناظری، بابک رادمنش، حسام ناصری، زکریا یوسفی، همایون نصیری، پویان آزاده، روزبه بمانی، روزبه نعمتالهی و روزبه کلانتر نیز از ایرج یاد کردند.
علیرضا عصار، رضا صادقی، بابک جهانبخش، محمد علیزاده، مهدی یغمایی، مسعود جهانی و سهراب پاکزاد نیز با انتشار پیام، تصویر یا ویدئو، این ضایعه را به خانواده خواجهامیری و جامعه موسیقی تسلیت گفتند.
پیام سیدعباس صالحی درباره درگذشت ایرج
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در پیامی درگذشت حسین خواجهامیری را تسلیت گفت و بر وسعت صدا، شناخت ردیف و مهارت او در تحریر و اوجخوانی تأکید کرد.
در پیام او آمده است: «درگذشت استاد حسین خواجهامیری، از نامدارترین و پرطنینترین صداهای تاریخ موسیقی ایران، موجب اندوه و تأثر شد. زندهیاد خواجهامیری، استاد موسیقی کممانند روزگار ما بود. وسعت و قدرت صدای او تحسینبرانگیز بود، شناخت ژرف ردیف موسیقی ایرانی، مهارت در تحریر و اوجخوانی و پیوند سنجیده شعر و آواز، به خواندن او هویتی ویژه بخشیده بود. ایشان از واپسین چهرههای نسل درخشان آواز معاصر ایران بود؛ نسلی که موسیقی دستگاهی را نه فقط در میان اهل فن، بلکه در زندگی مردم زنده نگاه داشت.
اینجانب فقدان این هنرمند گرانقدر را به خانواده محترم خواجهامیری، جامعه موسیقی کشور و همه دوستداران هنر ایران تسلیت میگویم و از درگاه خداوند متعال برای آن زندهیاد رحمت و آمرزش و برای بازماندگان صبر و سلامتی خواستارم.»
مهدی شفیعی؛ «موسیقی ایران سوگوار یکی از صداهای نجیب شد»
مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، نیز در پیام خود نوشت: «موسیقی ایران، امروز سوگوار یکی از صداهای نجیب و خاطرهانگیز خود شد. استاد حسین (ایرج) خواجهامیری خالق خاطرههایی ماندگار برای مخاطبان خویش بود. صدایی گرم و گیرا که حلقه وصل موسیقی فاخر و مردمی بود و هنرمندانه خالق آثاری گردید که روایت غمها و شادیهای مردم بود، آثاری که در خاطره جمعی چند نسل نفس کشیده است.
خاموشی این صدا را به خانواده ارجمندش، جامعهی موسیقی و دوستداران استاد تسلیت عرض میکنم.»
بابک رضایی؛ «انسانهای خوب هرگز نمیمیرند»
بابک رضایی، مدیرکل دفتر امور موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در پیام خود نوشت: «تو را به خاک ندادم، به آسمان دادم/تو را به دست خداوند مهربان دادم
فقدان استاد حسین خواجهامیری «ایرج» را به خانواده ایشان، جامعه بزرگ موسیقی و مردم شریف ایران صمیمانه تسلیت گفته، برای خاموشی یکی دیگر از آواهای جاودان، زیبا و بی تکرار کشورمان با افسوس میاندیشم که رفتن انسانهای نجیب، اندوهی آرام اما عمیق به جا میگذارد. هر چند انسانهای خوب هرگز نمیمیرند؛ بلکه در مهربانیهایشان ادامه پیدا میکنند.
روحش شاد و یادش چراغ راه هنرمندان جوان موسیقی ایران زمین باد.»
محمد الهیاری؛ ایرج بخشی از حافظه شنیداری ایرانیان بود
محمد الهیاری فومنی، مدیرعامل بنیاد رودکی، نیز در پیامی نوشت: «درگذشت استاد حسین خواجهامیری (ایرج)، صدای ماندگار و چهره نامآشنای موسیقی ایران، اندوهی بزرگ برای جامعه فرهنگ و هنر و همه دوستداران موسیقی است.
ایرج تنها صاحب حنجرهای قدرتمند و صدایی کمنظیر نبود؛ صدای او بخشی از حافظه شنیداری چند نسل از ایرانیان بود؛ مردمی که با آوازش عاشق شدند، دلتنگی کردند، خاطره ساختند و لحظههایی از زندگی خود را با صدای او زیستند. او از آن هنرمندانی بود که آوازش از صحنهها فراتر رفت و به خانهها و دلهای مردم راه یافت و نامش را در تاریخ موسیقی ایران ماندگار کرد.
امروز اگرچه این حنجره خاموش شده است، اما صدای ایرج همچنان در کوچههای خاطره و در جان موسیقی ایران جاری است؛ چرا که بعضی صداها با خاموشی پایان نمیگیرند؛ در حافظه یک ملت میمانند و با هر بار شنیدن، خاطرهای را زنده میکنند.
درگذشت این هنرمند بزرگ را به خانواده محترم ایشان، جامعه موسیقی و همه دوستداران فرهنگ و هنر ایران تسلیت میگویم و از درگاه خداوند برای آن فقید سعید آرامش و برای بازماندگان صبر و شکیبایی مسئلت دارم.»
انجمن موسیقی ایران؛ «پهلوانی توانمند در عرصه آواز»
انجمن موسیقی ایران نیز در پیام خود نوشت: «موسیقی ایران یکی از صداهای ماندگار و خاطرهساز خود را از دست داد. درگذشت استاد ایرج خواجهامیری، از چهرههای برجسته و اثرگذار آواز و موسیقی ایران، ضایعهای تلخ و اندوهبار برای جامعه فرهنگ و هنر کشور است. صدای او تنها بخشی از تاریخ موسیقی معاصر ایران نبود؛ بلکه با خاطرات و لحظات بسیاری از زندگی چند نسل از مردم این سرزمین پیوند خورده است.
او سهمی ارزشمند در اعتلای آواز و موسیقی ایران داشت و آثار و شیوه قدرتمند آواز او در حافظه فرهنگی این سرزمین ماندگار خواهد بود.
انجمن موسیقی ایران این ضایعه اندوهبار را به خانواده استاد ایرج خواجهامیری، جامعه هنری و موسیقی کشور و همه دوستداران و مخاطبان این هنرمند فقید صمیمانه تسلیت میگوید و از درگاه خداوند متعال برای آن هنرمند فقید آرامش و برای بازماندگان شکیبایی مسالت دارد. به راستی که او پهلوانی توانمند در عرصه آواز ایران بود.»
فاطمه مهاجرانی؛ «صدای ایرج بخشی از میراث شنیداری ایران است»
فاطمه مهاجرانی نیز در پیامی در حساب کاربری خود در شبکه ایکس نوشت: «صدای استاد «ایرج» بخشی از میراث شنیداری ایران است؛ صدایی که در طول دههها با زندگی و لحظههای چند نسل از ایرانیان همراه شد و جای خود را در حافظه فرهنگی این سرزمین باز کرد. درگذشت استاد حسین خواجهامیری را به خانواده ایشان، جامعه فرهنگ و هنر و دوستداران موسیقی ایرانی تسلیت میگویم.»
علیاصغر شاهزیدی؛ مردم عاشقانه ایرج را دوست داشتند
علیاصغر شاهزیدی، استاد و پیشکسوت آواز ایران، درباره ایرج گفت بزرگترین مزدی که یک هنرمند میتواند در زندگی دریافت کند، دوست داشتهشدن از سوی مردم است.
او گفت: «در ابتدا درگذشت «نازنین دوستمان» را خدمت ملت شریف ایران، آنهایی که عاشقانه هنر را دوست دارند و خدمت خانواده محترمشان تسلیت عرض میکنم و انشاءالله که خدا ایشان را رحمت کند.»
شاهزیدی افزود: «خوشبختانه ایشان مزد هنرش را گرفت، جامعه مزد هنر ایشان را پرداخت کرد. چه مزدی پرداخت کردند؟ همین که عاشقانه ایشان را دوست داشتند و هیچ چیزی برای هنرمند بهتر از این نیست که مردم دوستش داشته باشند و هنرش رو بپسندند.»
او ایرج را صاحب صدایی بسیار قدرتمند و پرتحریر دانست و تأکید کرد تحریرها، اوج صدا و شیوه خواندن او مخاطبان بسیاری را شیفته کرده بود.
تأثیر ایرج بر سینما از نگاه شاهزیدی
شاهزیدی درباره تأثیر ایرج در سینما نیز گفت آوازهایی که در فیلمها به جای مرحوم محمدعلی فردین اجرا میشد، همچنان خاطرهانگیز و بهیادماندنی است.
او تأکید کرد سینما تأثیر زیادی بر شهرت و محبوبیت ایرج داشت و حتی برخی تماشاگران تصور میکردند صدای ترانههای فیلمها متعلق به فردین است.
شاهزیدی گفت کسانی که با موسیقی و خوانندگان آشنایی داشتند، بهخوبی میدانستند صدای شنیدهشده در این آثار، صدای ایرج بوده است.
تغییر ذائقه شنیداری از نگاه علیاصغر شاهزیدی
شاهزیدی درباره تغییر ذائقه جامعه نیز گفت امروز بسیاری از مردم میخواهند یک اثر را در یک یا دو دقیقه بشنوند، در حالی که در گذشته برای شنیدن موسیقی ممکن بود ۱۵ یا ۲۰ دقیقه زمان گذاشته شود.
او یادآور شد شنوندگان گذشته با «گوش جان» به موسیقی گوش میکردند و آثار را نیمهکاره رها نمیکردند.
این هنرمند همچنین گفت: «خدا ایشان و همه هنرمندان جهان را رحمت کند و زندگان سلامت باشند. مملکت ما هم یه سر و سامانی بگیرد و از جنگ و این مسائل به دور باشد.»
شاهزیدی سپس این بیت را خواند: «از مُلک ادب حکمگذاران همه رفتند/ شو بار سفر بند که یاران همه رفتند» و آن را مناسب وصف فقدان ایرج دانست.
محمدتقی سعیدی؛ «اعجاز در صدای ایرج وجود داشت»
محمدتقی سعیدی، دیگر پیشکسوت موسیقی و آواز اصفهان، نیز گفت: «به حقیقت باید گفت که اعجاز در صدای ایرج وجود داشت و جنس صدایش واقعا استثنایی بود، اما به قول خود استاد، ایشان استاد آواز برجستهای نداشت و شاگرد مرحوم صبا موسیقیدان و آهنگساز بود.»
او ایرج را پیرو مکتب تاج اصفهانی دانست و تأکید کرد آثار و تحریرهایش برای چند دهه با استقبال مردم از خواص تا عامه روبهرو بوده است.
سعیدی همچنین گفت صدای ایرج همواره بسیار هماهنگ و «ژوست» یا کوک بود و در اجراهای خود خارج نمیخواند.
به گفته او، برخلاف بسیاری از آوازهای ایرانی که حالوهوای حزنآلود دارند، بخش قابل توجهی از آثار ایرج، چه در سینما و چه در قالب آثار مستقل، فضای شادتری داشت.
این هنرمند تعداد تصنیفهای اجراشده توسط ایرج را حدود ۸۰۰ اثر عنوان کرد و گفت عمده این تصنیفها نیز شاد بودهاند.
مراسم وداع با ایرج مقابل تالار وحدت
آیین وداع و تشییع پیکر حسین خواجهامیری روز جمعه ۲۳ مرداد در پهنه فرهنگی هنری رودکی مقابل تالار وحدت برگزار شد.
مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بابک رضایی مدیرکل دفتر امور موسیقی، اسحاق شکری مدیرعامل انجمن موسیقی ایران و حمیدرضا نوربخش مدیرعامل خانه موسیقی از جمله مدیران حاضر در مراسم بودند.
علی جهاندار، علیاصغر شاهزیدی، داود گنجهای، هوشنگ کامکار، پشنگ کامکار، اردشیر کامکار، محمد موسوی، حسامالدین سراج، جواد طوسی، قاسم افشار، علیرضا افتخاری و بیژن بیژنی نیز در این مراسم حضور داشتند.
حسین علیشاپور، کامران همتپور، بهرام گودرزی، رامبد صدیف، قاسم رفعتی، ایرج رحمانپور، مجتبی عسگری و مهدی یغمایی نیز در کنار خانواده خواجهامیری و جمع زیادی از علاقهمندان در این آیین شرکت کردند.
اجرای مراسم بر عهده سیدعباس سجادی بود.
حمیدرضا نوربخش؛ ایرج را نمیتوان از تاریخ موسیقی جدا کرد
حمیدرضا نوربخش، مدیرعامل خانه موسیقی ایران، در مراسم وداع گفت: «چه ما بخواهیم و چه نخواهیم، چه من بگویم و چه نگویم، ایرج را نمیتوان از تاریخ موسیقی و آواز این کشور جدا کرد. حنجره بینظیر، استثنایی و خدادادی او، متر و معیار صدا بوده، هست و خواهد بود.»
او تأکید کرد ایرج در طول نزدیک به نیم قرن و حتی بیشتر، آثار ارزشمند بسیاری در قالب آواز و ترانه اجرا کرده و همه آنها را به حافظه فرهنگی و هنری ایران سپرده است.
نوربخش همچنین از گفتوگویی مفصل با ایرج درباره مسیر زندگی و شکلگیری شخصیت هنری او یاد کرد.
به گفته مدیرعامل خانه موسیقی، ایرج «ژنی بینظیر، عجیب و استثنایی» داشت و بدون آنکه از ابتدا معلم مستقیم و مشخصی داشته باشد، از شنیدهها و محیط پیرامون خود آموخت و سپس با حضور در تهران از تجربه بزرگانی مانند صبا بهره گرفت.
ایرج و مکتب آواز اصفهان
نوربخش تأکید کرد آواز ایرج تحت تأثیر مکتب آواز اصفهان بود؛ منطقهای که تاج اصفهانی و بسیاری از بزرگان دیگر در آن رشد کردند.
با این حال، به گفته او، ایرج در نهایت سبک شخصی و یگانه خود را خلق کرد و در همان جوانی به زبان و امضای مستقل در آواز رسید.
نوربخش گفت آثار فراوانی از ایرج به یادگار مانده و «تا ایران هست و تا تاریخ هست» مردم از این آثار بهره خواهند برد.
او همچنین نسبت به قطبیسازی میان خوانندگان بزرگ آواز ایران هشدار داد و گفت نباید چهرههای برجسته این هنر را مقابل یکدیگر قرار داد.
خاطره محمدرضا شجریان از رفتار ایرج
نوربخش در مراسم، خاطرهای از محمدرضا شجریان درباره ایرج نیز نقل کرد.
او به نقل از شجریان گفت: «تازه به رادیو آمده بودم و در ابتدای کارم بودم. چند آواز خوانده بودم. در آن روزگار، بسیاری از پیشکسوتان و بزرگان شاید چندان به جوانترها اعتنا نمیکردند. روزی در حیاط رادیو، گوشهای ایستاده بودم که دیدم آقایی از آن طرف، در حالی که مشغول گفتوگو بودند، به سمت من آمدند و گفت؛ آقا، آقای شجریان شمایید؟، گفتم: بله. گفت؛ آقا، یک آواز از شما شنیدم؛ بسیار خوب بود، آفرین. سپس بسیار مرا تشویق کردند. این اتفاق برای من بسیار امیدبخش بود؛ به من بال و پر داد و باعث شد به خودم ببالَم.»
نوربخش تأکید کرد شجریان همواره از این رفتار و بزرگواری ایرج یاد میکرد.
علیرضا افتخاری؛ «از کودکی عاشق صدای ایرج بودم»
علیرضا افتخاری در مراسم تشییع از خاطره دوران کودکی خود گفت؛ زمانی که حدود ۱۰ یا ۱۲ سال داشت و خبر اجرای ایرج در اصفهان منتشر شده بود.
او توضیح داد پردهای در کوچه سپاهان نصب شده بود که روی آن نوشته بودند: «استاد ایرج به زودی در این مکان اجرا خواهند داشت.»
افتخاری گفت برای مدتی طولانی هر روز به امید دیدن ایرج در آن محل حاضر میشد، اما برنامه در مکان دیگری برگزار شد.
او تأکید کرد عشقش به صدای ایرج از همان دوران کودکی شکل گرفت و هرگز بهطور آگاهانه قصد تقلید از او نداشت.
افتخاری در ادامه قطعهای با مضمون «چرا یک دم کنار من نمیمانی/ چرا همچون نسیم از من گریزانی/چرا در دل مرا از خود نمیدانی/بیاد آور تو آن روز طلایی را» اجرا کرد.
درخواست افتخاری برای پخش صدای ایرج از رادیو
علیرضا افتخاری در ادامه سخنان خود خواستار پخش گستردهتر آثار ایرج از رادیو شد.
او گفت اکنون وقت آن است که صدای این استاد از رادیو شنیده شود و پرسید اگر صدای ایرج پخش نشود، صدای چه کسی باید پخش شود؟
افتخاری همچنین گفت: «ما سفرهنشینان سر سفره استاد بودیم، هستیم و خواهیم بود.»
احسان خواجهامیری؛ «پدرم عاشق مردم ایران بود»
در ادامه مراسم، احسان خواجهامیری به دعوت علیرضا افتخاری روی جایگاه حاضر شد و درباره ماههای پایانی زندگی پدرش سخن گفت.
او اظهار کرد: «اگر پدرم امروز اینجا بود، قطعاً برای شما میخواند. آخرین درسی که در زندگی به من آموخت، عشق بود؛ عشق به ایران و عشق به شما. او عاشق مردم ایران بود.»
احسان خواجهامیری همچنین گفت پدرش بارها تأکید میکرد: «من فقط میخواهم جایی باشم که مردم هستند؛ من میخواهم پیش مردم باشم؛ پیش مردم ایران.»
او سپس چند خط از آوازهای پدرش را در گرامیداشت یاد او اجرا کرد.
علی جهاندار؛ «ایرج یک پدیده و یک مکتب بود»
علی جهاندار، مدرس آواز و خواننده موسیقی ایرانی، در مراسم تأکید کرد همه اهالی موسیقی وظیفه دارند پاسدار این فرهنگ باشند.
او گفت بخش بزرگی از آوازهای ایرج را کلامبهکلام دنبال کرده و از بر است و نیازی به معرفی دوباره جایگاه این هنرمند وجود ندارد.
جهاندار همچنین با اشاره به بنان، ایرج، اکبر گلپایگانی، محمدرضا شجریان و دیگر بزرگان آواز تأکید کرد نباید میان این هنرمندان رقابت و مرزبندی مصنوعی ایجاد کرد.
او گفت هر یک از این بزرگان جهان و شیوه مستقل خود را دارند و ایرج نیز افزون بر همه ویژگیهایش، رکوردهایی کمنظیر در قدرت و دوام آواز داشت.
جهاندار افزود حتی در سالهای پایانی زندگی ایرج نیز بهسختی میتوان اجرایی پیدا کرد که در آن ضعف آشکاری در صدایش شنیده شود.
او در توصیف حضور ایرج در میان خوانندگان گفت: «گویی عقابی بر فراز آن جمع پرواز میکند.»
جهاندار در نهایت گفت: «او فقط یک خواننده نبود؛ یک پدیده بود، یک مکتب و بخشی جداییناپذیر از حافظه موسیقایی مردم ایران است.»
محمد موسوی؛ «ای کاش خداوند صدای ایرج را به من میداد»
محمد موسوی، مدرس و نوازنده پیشکسوت نی، در مراسم از ۶۰ سال رفاقت با ایرج سخن گفت.
او روایت کرد زمانی از تاج اصفهانی پرسیده بود که در میان خوانندگان آن دوران به چه کسی علاقه دارد و تاج از ایرج نام برده بود.
موسوی همچنین جملهای از غلامحسین بنان درباره ایرج نقل کرد: «ای کاش خداوند صدای ایرج را به من میداد.»
این نوازنده پیشکسوت سپس قطعهای با نی به یاد حسین خواجهامیری اجرا کرد.
دلنوشته خانواده ایرج در مراسم وداع
بیداد خواجهامیری، نوه زندهیاد ایرج، در پایان مراسم به نمایندگی از خانواده دلنوشتهای را خواند.
در این متن آمده است: «ما زندهایم به عشق و فنا را نمیشناسیم.
امروز آمدهایم تا با عزیزترین فرد زندگیمان وداع کنیم؛ با پدری مهربان، پدربزرگی عاشق و انسانی بزرگدل، که برای ما، پیش از آنکه «استاد ایرج خواجهامیری» و صدای ماندگار موسیقی ایران باشد، تکیهگاهی سرشار از عشق و پناهی امن بود.
پدر عزیزمان! شما سالها با صدایتان در دل مردم ایران زیستید. نسلهای بسیاری با آواز شما عاشق شدند، گریستند و خندیدند. نام شما و صدایتان بخشی از خاطره و فرهنگ این سرزمین است و تا سالهای سال در قلب مردم ایران باقی خواهد ماند. اما برای ما، شما چیزی فراتر از یک صدای ماندگار بودید؛ وجودِ مهربان و باصفایتان با کلمات توصیفشدنی نیست. قلب بخشندهتان همیشه برای یاریِ دیگران میتپید.
ما فرزندانتان بسیار خوشبخت بودیم که شما را داشتیم؛ خوشبخت بودیم که صدایتان را از نزدیک شنیدیم، خندههایتان را دیدیم و آغوش پرمهرتان را با تمام وجود لمس کردیم. امروز اگرچه جسمتان را به خاک میسپاریم، اما عشقتان تا ابد در قلب ما جاودانه است. شما در آوازتان، در ترانههایتان، در خاطرات مردم، در قلب تمام کسانی که دوستتان داشتند و بیش از همه در قلب ما، زنده خواهید ماند.
آرام بخواب، عزیزِ دلِ ما. شما تمام عمر با عشق خواندی و شادی آفریدی. امروز نوبت ماست که با عشق، ولی با اشک، شما را بدرقه کنیم. صدایت همیشه در گوش زمان باقی است. سفر بخیر، پهلوان آواز ایران؛ سفر بخیر، صدای جاودانه نسلها؛
سفر بخیر، پدر عزیزتر از جانمان…»
چرا ایرج در تهران به خاک سپرده شد؟
سیدعباس سجادی، شاعر و مجری مراسم، توضیح داد مسئولان اصفهان و خالدآباد پیشنهاد کرده بودند پیکر ایرج در زادگاهش یا اصفهان تشییع و خاکسپاری شود.
با این حال، به گفته سجادی، با توجه به خواست و شرایط خانواده و دسترسی راحتتر، تصمیم بر این شد که مراسم در تهران برگزار شود.
او همچنین اعلام کرد برنامههایی برای برگزاری مراسمی در خالدآباد وجود دارد.
سجادی خبر داد که قرار است موزهای فرهنگی به نام استاد ایرج در خالدآباد ساخته شود و از مسئولان و فعالان فرهنگی منطقه برای پیگیری این موضوع قدردانی کرد.
خاکسپاری ایرج در قطعه هنرمندان
پس از پایان آیین وداع، هنرمندان، اعضای خانواده و مردم با پیکر ایرج خداحافظی کردند.
پیکر این خواننده با نوای نی به سمت بهشت زهرا(س) منتقل و در قطعه هنرمندان به خاک سپرده شد.
به این ترتیب زندگی هنرمندی که بیش از هفت دهه نام و صدایش با بخش مهمی از موسیقی ایران همراه بود به پایان رسید، اما هزاران دقیقه آواز و ترانه از او همچنان باقی مانده است.
چرا صدای ایرج همچنان شنیده خواهد شد؟
در سالهای اخیر، بازنشر آثار قدیمی و انتشار اجراهای ایرج در فضای مجازی نشان داده بود فاصله نسلها نتوانسته ارتباط مخاطبان با صدای او را از میان ببرد.
برای یک نسل، ایرج صدایی بود که ساعت مشخصی از رادیو شنیده میشد؛ برای نسلی دیگر با فیلمهای قدیمی سینمای ایران پیوند داشت و برای مخاطبان جوانتر، از طریق آرشیوهای آنلاین و شبکههای اجتماعی دوباره کشف شد.
آنچه پس از مرگ او باقی مانده، فقط فهرستی از بیش از ۲ هزار آواز، تصنیف و ترانه نیست؛ مجموعهای از خاطرات است که هر کدام برای بخشی از مردم با دورهای از زندگیشان پیوند خوردهاند.
شاید راز ماندگاری ایرج نیز همین باشد. او تنها آواز نمیخواند؛ صدایش در شادیها، فیلمها، رادیو، خانهها و لحظههای شخصی مردم حضور داشت و به همین دلیل پایان زندگی او نمیتواند به معنای پایان حضورش در حافظه شنیداری جامعه باشد.
پس از درگذشت ایرج خواجهامیری، حجم گسترده پیامهای هنرمندان، سخنان پیشکسوتان و حضور مردم در مراسم وداع نشان میدهد لقب «پهلوان آواز» فقط یک عنوان تبلیغاتی برای او نبود؛ نامی بود که طی سالها با تصویری از قدرت، صلابت و ماندگاری صدای ایرج در ذهن مخاطبان موسیقی ایران تثبیت شد.
ایرج از میان ما رفته است، اما «گلها»، آوازها، ترانههای سینمایی، «افسونساز»، «گلریزان»، «محو تماشا»، «پیراهن صورتی» و صدها اجرای دیگر او همچنان باقی خواهند ماند؛ صداهایی که بار دیگر میتوانند دریچهای به بخشی از تاریخ موسیقی و حافظه جمعی چند نسل از ایرانیان باز کنند.
