به گزارش خبرگزاری ریتم؛ مجتبی کریمی، شاعر و پژوهشگر حوزه هیئت، در یادداشتی اختصاصی به موضوع «پژوهش در باب مداحی» پرداخته و نوشته است: در دیدار اخیر مقام معظم رهبری با مداحان اهلبیت علیهمالسلام، به مناسبت میلاد باسعادت حضرت فاطمه زهرا سلامالله علیها، نکتهای بنیادین و مغفول مطرح شد که از مهمترین مسائل عرصه مداحی به شمار میآید؛ موضوعی با عنوان «پژوهش در باب مداحی».
به باور نویسنده، این موضوع همواره از توجه شایسته بیبهره مانده و اکنون ضروری است پژوهشگران حوزه هیئت با تأملی عمیقتر به آن بپردازند و در تعاملی سازنده و مستمر با مداحان قرار گیرند. عمقیابی و آسیبشناسی مورد نظر مقام معظم رهبری، به گفته کریمی، باید در عرصههای مختلف توسط پژوهشگران بررسی شود تا نقاط ضعف شناسایی و برای رفع آنها چارهاندیشی صورت گیرد.
از توصیه تا مطالبه؛ کمال مطلوب چیست؟
وی با اشاره به این جمله رهبر انقلاب که فرمودند: «پشت این شعر، آواز، آهنگ و رفتار چه نهفته است؟» مینویسد: این پرسش به سه حوزه اصلی اشاره دارد؛ شعر هیئت، موسیقی مورد استفاده مداح و نوع رفتار مداح در اجرا. اگر آسیبشناسی مدنظر است، باید در این حوزهها ورود جدی کرد و نقاط ضعف و قوت را شناخت تا مسیر رشد و تکامل هموار شود.
کریمی تأکید میکند که رهبر انقلاب طی سالهای مختلف توصیههای فراوانی درباره این حوزهها داشتهاند، اما بیتوجهی بخشی از جامعه هیئت و مداحان به این توصیهها، باعث شده این نکات بار دیگر در قالب مطالبه و پرسش مطرح شود. به گفته او، شواهد نشان میدهد انتظارات ایشان هنوز بهطور کامل محقق نشده و مسیر رسیدن به کمال مطلوب همچنان طولانی است.
شعر، موسیقی و رفتار؛ سه ضلع آسیبشناسی
در ادامه این یادداشت آمده است: اگر رهبری تأکید کردهاند که «هر کلمه شعرتان چه در مدح و چه در مرثیه آموزنده باشد»، «ایمان مخاطب را زیاد کند» یا شعری که در هیئت خوانده میشود باید «محکم، متقن، خوشمضمون و قانعکننده» باشد، باید پرسید جامعه هیئت تا چه اندازه به این توصیهها عمل کرده است؟
کریمی در بخش موسیقی هیئت نیز به توصیههای رهبر انقلاب درباره پرهیز از استفاده از آهنگهای غربی و نهی از تلفیق آلات موسیقی با هنر مداحی اشاره کرده و مینویسد: صرف جذب مخاطب، مجوز استفاده از هر نوع موسیقی نیست. همچنین در حوزه رفتار مداح، توصیههایی درباره پرهیز از سخنان بیپایه، مدحهای بیمعنا و ترویج ادب اسلامی مطرح شده که به گفته نویسنده، در برخی هیئات امروز نادیده گرفته میشود.
تعیین هدف؛ نقطه آغاز آسیبشناسی
نویسنده معتقد است نخستین گام در آسیبشناسی، تعیین هدف مداحی و کارکرد هیئت است. این پرسش که «مداح چرا مداحی میکند؟» و «مخاطب چرا در هیئت حضور مییابد؟» پرسشهایی بنیادین هستند که بیپاسخ ماندن آنها، هیئت را به پدیدهای بیهدف و کماثر تبدیل میکند.
او میپرسد: آیا مداحی صرفاً برای شورآفرینی و تخلیه هیجان است یا باید به افزایش معرفت نسبت به سیره و معارف اهلبیت علیهمالسلام بینجامد؟ همچنین اگر هیئت قرار است نقش تبیینی داشته باشد، شعر و نوحه باید به گونهای انتخاب شود که مخاطب بتواند صحنه حق و باطل را بهدرستی تشخیص دهد.
آسیبشناسی شعر هیئت
کریمی در بخش دیگری از یادداشت خود به آسیبشناسی شعر هیئت پرداخته و تأکید میکند اگر شأن اهلبیت علیهمالسلام را مقدس میدانیم، باید از برگزیدهترین واژگان برای توصیف آنان استفاده کنیم. به گفته او، برخی واژگان رایج در اشعار امروز، آگاهانه یا ناآگاهانه شأن امامان را تنزل میدهد؛ حتی اگر از سر محبت و رابطه عاطفی باشد.
وی تأکید میکند واژهای که حاضر نیستیم برای پدر و مادر خود به کار ببریم، نمیتواند در شأن اهلبیت به کار رود.
عدم رجوع به منابع معتبر
این پژوهشگر حوزه هیئت، یکی از آفات شعر هیئت را عدم رجوع به منابع معتبر میداند؛ از جمله بیتوجهی به سیره اهلبیت، تاریخ صدر اسلام، مقاتل معتبر و اشعار فاخر قدما و معاصران. به باور او، استفاده از اشعار سطحی باعث تغییر ذائقه مخاطب شده و شنیده نشدن اشعار عمیق و فاخر را در پی داشته است.
مخاطبشناسی؛ هنر همراهسازی
کریمی مخاطبشناسی را از ارکان مهم مداحی میداند و مینویسد: مداح باید بداند برای چه مخاطبی مداحی میکند. انتخاب شعر از آغاز تا پایان جلسه باید به گونهای باشد که مخاطب خسته نشود و همزمان با لذت شنیدن، فهم معارف نیز برای او آسانتر گردد.
موسیقی؛ رکن مغفول مداحی
در بخش پایانی این یادداشت آمده است: موسیقی و نغمات مداحی باید با شعر، حالوهوای جلسه و منشأ معنوی آن تناسب داشته باشد. مداح باید نغماتی را که به سمت غنا میروند بشناسد و از آنها پرهیز کند.
کریمی در پایان میپرسد: آیا موسیقی برگرفته از آهنگهای پاپ میتواند حالوهوای معنوی ایجاد کند، یا همان حسی را به مخاطب میدهد که در یک کنسرت تجربه میکند؟ او تأکید میکند نادیده گرفتن موسیقی، آسیبهای جبرانناپذیری به هیئت وارد میکند و تعامل پژوهشگران موسیقی با مداحان در این زمینه ضروری است.
وی در نهایت، بر لزوم تعامل مستمر میان شاعر، مداح و کارشناس تأکید کرده و مینویسد: مداح باید شعرشناس و آگاه به معارف دینی باشد و از نقد سازنده فاصله نگیرد. این تعامل میتواند به تولید محتوای مناسب، خلق ایدههای نو و حتی ورود مباحث روانشناسی و علوم اجتماعی به عرصه مداحی منجر شود.
